میکروپلاستیکها در آب آشامیدنی زاهدان
دانشگاه علوم پزشکی زاهدان
پژوهشگران: حسن تقیپور، مهدی غیبزاده، فاطمه گنجی، سعید موسوی، ناهید عزیزی
بهمنماه ۱۴۰۱
میکروپلاستیکها موادیاند که آب آشامیدنی را آلوده میکنند و اساسا سمی هستند. میکروپلاستیکها آلایندههای خطرناک را به خود جذب و سلامت انسانها را تهدید میکنند. در این پژوهش وضعیت میکروپلاستیکها در آب آشامیدنی شهر زاهدان در بهار و زمستان بررسی شده است. نمونهبرداری از چهار مخزن آب تصفیهنشده و دو مخزن بعد از تصفیه و ۱۰ دستگاه کلر انجام شده است.
این مخازن آب با استفاده از یک شبکه پلانکتون نمونهبرداری و نمونههای باقیمانده با استفاده از یک دستگاه نمونهبرداری حاوی یک غشای فولادی ضد زنگ گرفته شدند. ترکیبی از تکنیکهای مختلف برای بررسی، هضم، مشاهده، تجزیه و تحلیل آب انجام شد.
نتایج بررسی قبل و بعد از تصفیه نشان داد که در دو پروسه اول و دوم ۶۴ و ۷۵ درصد ذرات میکروپلاستیک حذف شدند. بررسیها نشان داد احتمال وجود آلودگیهای ثانویه از قبیل ساییدگی لولهها، تاسیسات و مواد به کار گرفتهشده در آببندی وجود دارد.
پلیاستایرین، گونه غالب پلیمری بود که در آب تصفیهنشده، آب تصفیه شده و آب شیر زاهدان شناسایی شد. همچنین تخمین زده شد که مصرف روزانه میکروپلاستیک برای کودکان و بزرگسالان به ترتیب بین ۱۵-۰/۱۶ و ۵.۷-۰/۰۷ باشد. این میکروپلاستیکها به دلیل زنگزدگی، شکستگی و هوازدگی به وجود میآینده و جذب و انتقال آلودگی آنها برای محیطزیست و جان انسانها خطرناک است.
در حال حاضر انسانها با انواع مختلفی از پلاستیکها زندگی میکنند. از چند دهه پیش به دلیل پتانسیل بالای آن برای کاربردهای متنوع، تولید جهانی پلاستیک افزایش قابل توجهی پیدا کرده است. سطح تولید بالا، سبکوزن بودنش، تطبیقپذیری، دوام، قیمت پایین و نرخ بازیافت پایین پلاستیکها باعث انباشته شدن زبالههای پلاستیکی در همه اکوسیستمها شده است.
در حال حاضر میزان تولید جهانی پلاستیک بیش از ۴۰۰ میلیون تن در سال است. پلاستیکها به دلیل دوامشان به دشواری تجزیه میشوند اما به مرور زمان میشکنند و به قطعات و ذرات کوچکتر تبدیل میشوند. میکروپلاستیکها ذراتی از پلاستیکاند که از یک میکرومتر تا پنج میلیمتر اندازه دارند. ذرات پلاستیکی که کوچکتر از یک میکرومتر باشند به عنوان نانوپلاستیک شناخته میشوند.
میکروپلاستیکها چطور به آب وارد میشوند؟
مطالعات مختلف، وجود ذرات و قطعات پلاستیک را در فضاهای مختلف محیطزیست انسان تایید میکنند. از آبهای شیرین تا آب دریا و هوا، ذرات پلاستیک همه جا هستند و به مرور وارد زنجیره غذایی میشوند. وجود میکروپلاستیکها در آب بطری و نوشیدنی، صدفها و میگو، ماهیها و نقاط دیگر گزارش شده است. میکروپلاستیکها از طریق تخلیه فاضلاب، مدیریت نامناسب زباله، فعالیتهای مختلف صنعتی از جمله فعالیت کارخانههای تولید پلاستیک و پارچه وارد آب مصرفی انسانها میشوند.
میکروپلاستیکها در کارخانهها و در فرایند تصفیه فاضلاب حذف نمیشوند و مقادیر قابل توجهی از آنها به منابع آب وارد میشوند. ممکن است به ذرات ریزتری هم تبدیل شوند و از طریق سیستم تصفیه آب آشامیدنی وارد چرخه مصرف انسان شوند. اندازه کوچک این پلاستیکها باعث میشود به راحتی از سیستم تنفسی گوارشی عبور کرده و به سایر قسمتهای بدن وارد شوند.
نتایج یک تحقیق که به تازگی انجام شده، وجود ذرات پلاستیکی را در خون تایید میکند. محققانی که روی موشها تحقیق کردهاند به این باور رسیدهاند که شناسایی ذرات ریز بسیار مهم است چرا که این ذرات میتوانند از دیواره روده عبور کنند و در کبد، کلیهها و روده موشها جمع شوند.
سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۱۹ خواستار تحقیقات بیشتر برای ارزیابی خطرات وجود میکروپلاستیکها و بررسی اثرات مخرب احتمالی آنها بر سلامت انسانها شد. این سازمان پیشنهاد کرد برای این کار آبهای بطریهای آشامیدنی آزمایش شوند. تحقیقات مختلفی در نقاط مختلف جهان انجام شد. در کره جنوبی میکروپلاستیکها هم در آب خام و هم در آب تصفیه شده ردیابی شدند. نتایج یک تحقیق در جمهوری چک نشان داد که میکروپلاستیکها در همه نمونههای آب پیدا میشوند. در آب شیرهای آلمان، آلودگیای مشاهده نشد، در مکزیکوسیتی نتایج تحقیق روی آب آشامیدنی در فضای باز و آب آشامیدنی شهری نشان داد که هر دوی این آبها به میکروپلاستیکها آلودهاند.
با وجود مطالعات انجام شده در سطح جهانی و پیامدهایی که میکروپلاستیکها بر محیطزیست و سلامت موجودات زنده دارند، پیش از سال ۲۰۲۱ تحقیقی در این زمینه انجام نشده بود. مطالعه حاضر، اولین پژوهشی است که وجود میکروپلاستیکها در آب آشامیدنی در ایران از منبع تا شیرهای مصرفی را ردیابی میکند. این تحقیق برای بررسی میکروپلاستیکها و شناسایی آنها در آب مصرفی شهر زاهدان انجام شده است.
منطقه مورد مطالعه شهر زاهدان مرکز استان سیستان و بلوچستان است که ۸۰ کیلومتر مربع مساحت و نزدیک به ۸۰۰ هزار نفر جمعیت دارد. حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد آب این شهر از آب ذخیره شده در چهار مخزن طبیعی در شمال این شهر تامین میشود. ظرفیت فعلی سه مخزن اصلی ۶۶۰ میلیون متر مکعب و ظرفیت مفید آن ۳۴۰ میلیون متر مکعب است.
در این تحقیق ذرات پلاستیک در نمونههای گردآوری شده، وجود داشت. نمونههایی از پلیمرها نیز یافت شدند. مطالعه حاضر نشان داد که میکروپلاستیکها در آب آشامیدنی زاهدان از منبع آب تا شیرهای خانگی وجود دارند. نتایج همچنین نشان داد که فراوانی ذرات (به ویژه ذرات کوچکتر) پس از تصفیه آب و در شبکه توزیع و همچنین شیرهای مصرف افزایش یافته است.
این پژوهش در پایان تاکید میکند که دانش مربوط به قرار گرفتن در معرض میکروپلاستیکها و ارزیابی اثرات آن بر سلامتی تا حد زیادی ناشناخته مانده و به تحقیقات بیشتری نیاز دارد.