پژوهش‌ها

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

این مقاله با مرور وضعیت دریاچه ارومیه از سال ۱۳۷۴ تا مردادماه ۱۴۰۰، روند پیدایش برنامه احیای دریاچه ارومیه و عملکرد آن را بررسی می‌کند. در این گزارش آمده که با وجود بارش‌های فراوان در فاصله سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۳، روند کاهش تراز دریاچه ارومیه ادامه داشته و نشان می‌دهد که شرایط آب‌وهوایی به تنهایی عامل بروز بحران در این دریاچه نبوده است. این گزارش همچنین می‌گوید که افزایش سطح زیر کشت و افزایش مصرف آب برای کشاورزی نه‌تنها موجب بروز بحران در دریاچه ارومیه شده که وضعیت معیشت ساکنان حاشیه دریاچه را نامناسب‌تر کرده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

در مقاله پیش رو، تعارض منافع بین سازمانی، تعارض درآمد و وظیفه، اشتغال همزمان، انگیزه‌های سلیقه‌ای و قومیتی، رانت اطلاعاتی و رانت حمایتی، به عنوان نمونه‌هایی از بسترها و رویه‌های فسادزا در حوزه محیط زیست مطرح می‌شود. این پژوهش همچنین تاکید می‌کند که در بخش‌هایی مانند صدور مجوز زیست‌محیطی، پایش و تشخیص صنایع آلاینده، اعطای عوارض سبز به صنایع فاقد صلاحیت، مقابله با شکار غیرمجاز، تشخیص فرسودگی وسایل نقلیه و برآورد خسارت محیط زیستی، مصادیق فساد شناسایی شده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

گزارش پیش رو تیرماه ۱۴۰۲ منتشر شده است و لایحه برنامه هفتم توسعه در حوزه محیط زیست را نسبت به برنامه‌های توسعه پیشین، «یک عقب‌گرد» توصیف می‌کند. این پژوهش با مرور برنامه‌های توسعه کشور نشان می‌دهد که موضوع محیط زیست از برنامه چهارم توسعه جدی‌تر در نظر گرفته شد، اما روند اجرای محورهای محیط زیستی در تمامی برنامه‌ها ضعیف بوده است. به باور نویسندگان این گزارش، موارد زیر موجب شده‌اند که اهداف برنامه‌های توسعه پیشین محقق نشوند:

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی 

در این پژوهش، چالش‌های محیط‌بانان مانندِ بالا بودن سرانه حفاظتی، حقوق کار و مزایای دریافتی ناکافی‌، وضعیت سختی کار‌ و تجهیزات نامناسب، دشواری شرایط احراز شهادت و جانبازی و محدودیت استفاده از سلاح ارزیابی شده است. در این گزارش همچنین مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست مرور شده است که بیشترین آن در استان تهران و کمترین آن در استان قم قرار دارد.

دفتر مطالعات زیربنایی، گروه محیط زیست

این پژوهش می‌گوید که با وجود افزایش ۴۸ درصدی میزان اعتبارات امور محیط زیست، سهم این اعتبارات در لایحه بودجه سال ۱۴۰۲ تنها ۰/۲ است. این در حالی است که کشور با معضل‌هایی مانند فرونشست زمین، آلودگی‌ هوا، گردوغبار، نابودی تنوع زیستی، فرسایش خاک و نابودی جنگل‌ها روبرو است. دولت، اعتبارات محیط زیست برای سال ۱۴۰۲ را سه میلیارد و هفتصد میلیون تومان در نظر گرفته است. ۳۱ درصد از این میزان به سرمایه‌گذاری اختصاص داده شده تا در آینده منابع تازه‌ای برای دولت فراهم شود. ۶۹ درصد اعتبارات، صرف هزینه‌های جاری می‌شود که نسبت به سال گذشته کاهش داشته است. نسبت این دو در بودجه سال ۱۴۰۱، ۲۸ به ۷۲ درصد بوده است.

معاونت پژوهش‌های توليدی و زيربنایی

در این پژوهش با مروری بر وضعیت جنگل‌ها در ایران و جهان، چالش‌های حقوقی و اجرایی مقابله با آتش‌سوزی جنگل‌ها را ارزیابی می‌کند. آتش‌سوزی‌ها در این پژوهش به دوعامل طبیعی و انسانی تقسیم شده‌اند: حدود ۱۰ درصد آتش‌سوزی‌ها بر اثر عوامل طبیعی مانند آذرخش یا باد گرم رخ می‌دهد. در بیش از ۹۰ درصد آتش‌‌سوزی‌ها، عامل انسانی دخالت داشته که به دو صورت عمدی و غیرعمدی بوده است: عمدی مانند اختلاف‌های قومی یا آتش‌سوزی به منظور تصاحب زمین و غیرعمدی مانند سهل‌انگاری گردشگران، جنگل‌بان‌ها، چوپان‌ها و…

دفتر مطالعات زیربنایی

این پژوهش، پیامدهای آلودگی هوا در ایران را بررسی می‌کند. آلاینده‌ها بر اندام‌های گوناگون بدن اثرات جبران‌ناپذیری می‌گذارند و بیماری‌هایی همچون بیماری تنفسی، بیماری قلبی، بیماری‌های پوستی، بیماری‌‌های دستگاه عصبی، بیماری‌های چشم و بینی و بیماری‌های مرتبط با دستگاه تولید مثل ایجاد می‌کنند. براساس این گزارش، نیمی از جمعیت کشور در معرض درجه‌های گوناگونِ آلودگی هوا قرار دارند.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

«قانون مدیریت پسماندها» مصوب سال ۱۳۸۳، پسماندهایی را که به صورت معمول از فعاليت‌های روزمره انسان‌ها در شهرها‌، روستاها و خارج از آنها توليد می‌شود‌، مانند زباله‌های خانگی و نخاله‌های ساختمانی، پسماند عادی می‌نامد. براساس این قانون، پسماندهای ویژه، آن دسته از پسماندها هستند که به دليل بالا بودن حداقل يكی از خواص خطرناک از قبيل سمی بودن، بيماری‌زایی‌، قابليت انفجار يا اشتعال‌، خورندگی و مشابه آن به مراقبت ويژه نياز داشته باشد. بنابراین، «جزء ویژه پسماند عادی» آن دسته از پسماندهای خطرناکی هستند که در پسماندهای عادی یافت می‌شوند و سلامت انسان‌ها، حیوان‌ها و محیط زیست را به خطر می‌اندازند.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

برای مقابله و مدیریت پدیده تغییر اقلیم در مجموع دو رویکرد در جهان مطرح است: ۱. کاهش تغییرات اقلیمی مانند کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای ۲. سازگاری با تغییرات اقلیمی به معنای تغییر رفتار، سیستم‌ها و شیوه‌های زندگی به منظور کاهش آسیب‌های تغییر اقلیم. گزارش پیش رو همچنین تاکید می‌کند که بررسی محتوای اسناد آمایش سرزمین، قوانین پنج‌ساله توسعه و متن لایحه برنامه هفتم توســعه نشان از عدم توجه به کلان‌روند تغییر اقلیم در ایران دارد، در حالی که در اغلب کشورها سازگاری با تغییرات اقلیمی به بخش معمول و ضروری در همه سطوح برنامه‌ریزی تبدیل شده است. تنها برنامه راهبرد ملی تغییرات اقلیمی نیز از آنجا که در سال ۱۳۹۶ در سازمان محیط زیست تدوین شده و در هیئت وزیران به تصویب نرسیده، فاقد ضمانت اجرایی لازم است.

سنگ معدن بوکسیت در تولید آلومینا به کار می‌رود که از مواد اولیه مهم در تولید آلومینیوم است. در حال حاضر، تنها تولید کننده آلومینا، شرکت آلومینای ایران (مجتمع جاجرم) است که مجوز بهره‌برداری از معدن بوکسیت تاش را دارا است. عملیات بهره‌برداری از معدن بوکسیت تاش در استان سمنان از سال ۱۳۹۰ آغاز شد و خیلی زود، نگرانی‌های محیط زیستی فراوانی برانگیخت. بهره‌برداران این معدن اما بی‌توجه به انتقادها به فعالیت خود ادامه دادند تا اینکه در سال ۱۳۹۸ و با بالا گرفتن اعتراض‌ها و درگیری‌های محلی، پروانه بهره‌برداری تمدید نشد. عمده نگرانی‌ها عبارت بود از: آلودگی آب به فلزات سنگین، تخریب منابع آبی، تخریب پوشش گیاهی و جانوری منطقه، خطر وقوع سیلاب و ایجاد ریزگرد و گردوغبار. 

گروه محیط زیست

فروردین ماه ۱۴۰۱، بسیاری از شهرهای ایران با گردوغبار شدیدی روبرو شد و کیفیت هوا در شمار بالایی از مناطق ایران افت کرد. براساس آمارها، در این روزها، شاخص آلودگی در برخی شهرها مانند تهران، کرمانشاه و زنجان به حد بسیار خطرناک رسید. مهرماه ۱۴۰۱، مرکز پژوهش‌ها گزارشی در اینباره منتشر و وضعیت دو هفته پایانی فروردین ۱۴۰۱ و عوامل موثر بر ایجاد گرد و غبار را بررسی کرد. گرد و غبار در این گزارش به عنوان «تهدید جدی و بحرانی برای سلامت و اقتصاد كشور» معرفی و نسبت به شرایط برگشت‌ناپذیر هشدار داده شده است.

دانشگاه علوم پزشکی زاهدان

با وجود مطالعات انجام شده در سطح جهانی و پیامد‌هایی که میکروپلاستیک‌ها بر محیط‌زیست و سلامت موجودات زنده دارند، پیش از سال ۲۰۲۱ تحقیقی در این زمینه انجام نشده بود. مطالعه حاضر، اولین پژوهشی است که وجود میکروپلاستیک‌ها در آب آشامیدنی در ایران از منبع تا شیرهای مصرفی را ردیابی می‌کند. این تحقیق برای بررسی میکروپلاستیک‌ها و شناسایی آنها در آب مصرفی شهر زاهدان انجام شده است.

مهدی رفعتی‌پناه مهرآبادی

پژوهش پیش رو، به منظور بررسی سیاستگذاری دولتی در عرصه آموزش، محتوای کمی کتاب‌های درسی پایه پنجم ابتدایی و سوم راهنمایی دهه ۱۳۶۰ (سال‌های ۱۳۶۱، ۱۳۶۵ و ۱۳۶۹) را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که سهم محیط زیست و حفاظت از آن در کتاب‌های درسی و آموزش رسمی در چه حد بوده است. 

پژوهشگران: طاهره نیک‌پور، علی‌اصغر کیا، محمدرضا رسولی

مطالعه حاضر نتیجه می‌گیرد که هرچه سطح تحصیلات فرد بالاتر باشد، تاثیرگذاری فضای مجازی بر نگرش، آگاهی و فرهنگ‌پذیری نسبت به مسائل محیط زیستی افزایش می‌یابد.

پژوهشگران: دکتر حسن حذرخانی، دکتر فاطمه پرک

این مطالعه با مقایسه سرفصل‌های برنامه درسی مرتبط با آموزش محيط زيست، راهکارهایی را برای آموزش معنادار و تاثیرگذار محیط زیست ارائه می‌کند.