تاریخ آموزش محیط زیست در ایران؛ کتابهای درسی دهه ۱۳۶۰
مهدی رفعتیپناه مهرآبادی
زمستان ۱۴۰۰
پژوهش پیش رو، به منظور بررسی سیاستگذاری دولتی در عرصه آموزش، محتوای کمی کتابهای درسی پایه پنجم ابتدایی و سوم راهنمایی دهه ۱۳۶۰ (سالهای ۱۳۶۱، ۱۳۶۵ و ۱۳۶۹) را بررسی میکند و نشان میدهد که سهم محیط زیست و حفاظت از آن در کتابهای درسی و آموزش رسمی در چه حد بوده است.
آموزش محیط زیست در سه سطح دانش، نگرش و مهارت صورت میگیرد. در سطح دانش تلاش میشود که افراد درباره مسائل مرتبط با محیط زیست آگاه شوند. سطح نگرش عبارت است از انگیـزه بـرای مشاركت در حفظ و بهبود محيط زيست. سطح مهارت هم شامل مهـارتهـای ارتباطی، حل مسئله و کنشگری در محيط زيست میشود.
این پژوهش، آموزش محيط زيست در دهـه ۱۳۶۰ را زيربنای آموزش محيط زيست در دولت جمهوری اسلامی و دهههای بعدی به حساب میآورد و با بررسی اسناد برنامهای این دهه نشان میدهد که برای نمونه در لایحه برنامه اول توسعه (۱۳۶۵-۱۳۶۲) و پیوست آن در سال ۱۳۶۲، به «آموزش و جلب مشارکت عامه در زمینه محیط زیست» اشاره شده است. بنابراین، براساس این اسناد، قسمتی از کتابهای درسی میبایست به آموزش محیط زیست اختصاص مییافت و بررسی کتابهای درسی این دهه نشان میدهد که سیاستگذاریها تا چه حد اجرا شده است.
۱. تحليل محتوای كتابهاب درسی سال ۱۳۶۱
این پژوهش نشان میدهد که تنها ۲.۱ درصد از محتوای متنی كتابهای پایه پنجم دبستان و سوم راهنمایی سال ۱۳۶۱ بـه حفاظت محيط زيست اختصاص يافته است. همچنین تنها ۰/۷۴ درصد از تصاویر این کتابها و ۳/۳ درصد از درسها، حفاظت محیط زیست را آموزش میدهد. كتابهای علوم تجربی و تعليمات اجتماعی (بخش جغرافيا) بیشتر از سایر کتابها به موضوع محیط زیست پرداختهاند.
پژوهش پیش رو همچنین نشان میدهد که در كتابهای درسی سال ۱۳۶۱، بيشترين توجه و تمركز بر دانش محيط زيستی بوده و توجه چندانی به ابعاد نگرش و مهارت نشده است.
۲. تحليل محتوای كتابهای درسی سال ۱۳۶۵
تحليل محتوای محيط زيستی كتابهـای پنجم ابتدايی و سوم راهنمايی سال ۱۳۶۵نشان میدهد که ۲/۸ درصد از متن کتابها، ۰/۴۸ درصد از تصاویر و ۳/۳ درصد از درسها به حفاظت محیط زیست میپردازد.
در این سال، کتابهای جغرافیا و علوم بیشترین توجه را به محیط زیست داشتهاند و کتابهای تاریخ و تعلیمات اجتماعی هیچ بحثی در این مورد مطرح نکردهاند.
همچنین ۸۱ درصد مطالب به دانش، ۵/۱ درصد به نگرش و ۵/۷ درصد به مهارت اختصاص یافته است.
۳. تحلیل محتوای کتابهای درسی سال ۱۳۶۹
در سال ۱۳۶۹ نیز ۲/۲ درصد از متن کتابها به حفاظت محیط زیست میپردازد. سهم تصویر ۰/۶۹ درصد اعلام شده و تنها ۳/۳ درصد از درسها به موضوع حفاظت محیط زیست توجه میکند.
بررسی ابعاد سه گانه دانش، نگرش و مهارت در این سال نشان میدهد که بُعد دانش بر نگرش و مهارت غلبه دارد.
در سال ۱۳۶۹ نیز مانند سالهای پیشین، بیشترین توجه به محیط زیست در کتاب علوم تجربی و بخش جغرافی کتاب تعلیمات اجتماعی بوده است.
براساس این مطالعه، در مجموع کتابهای درسی دهه ۱۳۶۰، ۰/۰۰۹ درصد به آلودگی آب، ۰/۰۰۴۹ درصد به آلودگی خاک، ۱/۳۴ درصد به رعایت بهداشت فردی و جمعی، ۰/۰۹ درصد به اهمیت حفظ گیاهان و جانوران و ۰/۱۴ درصد به بهرهوری و مصرف بهینه مواد و منابع انرژی توجه شده است. و جای مواردی مانند آلودگی هوا و آلودگی صوتی خالی است. همچنین در ۹۸/۵ درصد از مطالب این کتابها، به هیچ کدام از موارد مرتبط با آلودگی اشاره نشده است.
این پژوهش نتیجه میگیرد که از مجموع محتوای متنی كتـابهـای بررسیشده در دهه ۱۳۶۰ تنها دو درصد به حفاظت محيط زيست میپردازند. همچنین از مجموع محتوای متنـی محيط زيستی كتـابهـای بررسیشده، ۷۸ درصد به سطح دانش (آگاهی)، یک درصد به سطح نگرش و ۹ درصد بـه سـطح مهـارت اختصاص دارد و بيـشترين ميـزان دادههـای محيط زيستی را میتوان در كتابهايی مانندِ جغرافيا، علوم تجربی و حرفهوفـن يافـت.