علل، آثار، چالشها و راهکارهای مقابله با آتشسوزیهای جنگلها و مراتع كشور
مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
معاونت پژوهشهای توليدی و زيربنایی
دفتر مطالعات زيربنايی
آذرماه ۱۳۹۹
در این پژوهش با مروری بر وضعیت جنگلها در ایران و جهان، چالشهای حقوقی و اجرایی مقابله با آتشسوزی جنگلها را ارزیابی میکند. آتشسوزیها در این پژوهش به دوعامل طبیعی و انسانی تقسیم شدهاند:
حدود ۱۰ درصد آتشسوزیها بر اثر عوامل طبیعی مانند آذرخش یا باد گرم رخ میدهد.
در بیش از ۹۰ درصد آتشسوزیها، عامل انسانی دخالت داشته که به دو صورت عمدی و غیرعمدی بوده است: عمدی مانند اختلافهای قومی یا آتشسوزی به منظور تصاحب زمین و غیرعمدی مانند سهلانگاری گردشگران، جنگلبانها، چوپانها و…
این پژوهش با اشاره به بالا بودن عامل انسانی در وقوع آتشسوزی تاکید میکند که مقامات مسئول در زمينه آموزش، فرهنگسازی و حل مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم وابسته به جنگلها و مراتع، اقدامات اثرگذاری نداشتهاند.
به باور نویسندگان مقاله، فقدان مدیریت پایدار و اجتماعمحور و تعارض میان جامعه محلی و شرکتها و دستگاههای دولتی و وابسته به حکومت موجب شده است که دلبستگی و تعهدها افراد محلی به منابع طبیعیشان کاهش یابد. این پژوهش، راندن عشایر و ساکنان بومی از جنگلها و واگذاری همان مناطق به سرمایهدار غیربومی برای بهرهبرداری را یکی از نمونههایی معرفی کرده که معیشت و دلبستگی ساکنان بومی جنگلها را از بین برده است.
براساس این گزارش، ميزان اعتبارات در نظر گرفته شده با ميزان نياز كشور برای مديريت حريق جنگلها همخوانی ندارد و بخش زیادی از بودجه سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری صرفِ پرداخت اقساط وامی میشود که از سال ۱۳۹۶ از وزارت دفاع دریافت کرده است.
در این پژوهش همچنین چالشهای حقوقی مانندِ نارسایی قانونی برای بازدارندگی جرایم و خلا قانونی برای حمایت از گروههای داوطلب بررسی شده است.
در بخش دیگری از پژوهش نیز «فقدان برنامه جامع و منسجم برای پیشگیری از آتشسوزی، موازیکاری و ناهماهنگی میان دستگاههای گوناگون، نبود ارزشگذاری اقتصادی، سیاسی و محیط زیستی، کمبود نیروی انسانی آموزشدیده، نبود نقشه پهنهبندی ریسک وقوع آتشسوزی و نبود تجهیزات مناسب» به عنوان چالشهای اجرایی مقابله با آتشسوزی معرفی شدهاند.
این گزارش در پایان چند پیشنهاد مطرح کرده است:
- برنامهریزی مدون برای اجرايیسازی مديريت پايدار و اجتماع محور منابع طبيعی با هدف فرهنگسازی و بسترسازی حقوقی
- تدوین و اجرای طرح جامع مديريت پيشگيری و اطفای حریق جنگلها و مراتع با رويكرد مديريت اجتماع محور منابع طبيعی
- تهيه نقشه پهنهبندی ريسک آتشسوزی در منابع طبيعی كشور
- تاسیس مرکز ملی پایش آتشسوزیها
- اصلاح قوانین و مقررات به منظور رفع تناقضها و نارساییها
- رفع کمبودهای موجود و ایجاد پایگاههای اطفای حریق
- بالا بردن آگاهی عمومی و افزایش ایمنی
- ارتباط با جامعه جهانی و دسترسی به فناوریهای جدید
- ارائه واحدهای درسی در مدرسهها و دانشگاههای به منظور حفاظت از منابع طبیعی